Een nieuwe wereld!

Een nieuwe wereld!

In kwade tijden is het vooruitzicht op een nieuwe wereld en een nieuw tijd bijzonder welkom. Enorme en groeiende armoede, spanningen tussen de culturen, de steeds groter wordende dreiging van een ecologische catastrofe, het toenemende geweld in (geo-)politieke conflicten, financiële en psychische crisissen: een mens zou voor minder naar een andere wereld verlangen.

De crisis is echter van alle tijden en de verwoording van de utopie vormt het sluitstuk van menige religie en ideologie. Maar het toenemende belang van het nieuwe en de positieve waardering ervan is recenterer en ontstaat met het geloof in de vooruitgang en in de mens om zijn eigen toekomst te realiseren.
Maar al te vaak wordt het idealisme dat de hoop doet branden gecounterd door de weerbarstige realiteit. Nieuwe werelden ontstaan en vergaan soms sneller dan ze zijn gekomen. Vaak blijkt het nieuwe slechts een variant van het oude, en zelden is het wezenlijk nieuw.

De opera van een nieuwe wereld

In zekere zin is de opera zelf ontstaan op het moment dat de mens zijn verlangen naar het nieuwe liet gelden. Vanuit zijn fascinatie voor een andere wereld groeide de opera als een nieuwe kunstvorm waarin muzikaal-theatrale werelden werden gepresenteerd. Aan die taak is de opera altijd schatplichtig gebleven. Ze heeft in haar verhalen en gestalten gezocht naar wegen om nieuwe werelden te creëren.

De keuze van de werken die het gezicht bepalen van het seizoen 2011-2012 zijn werken waarin de roep om "een nieuwe wereld" op een gevarieerde wijze aan bod komt. Soms is het verlangen naar een nieuwe wereld prominent aanwezig, zoals in Brecht/Weills Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny. Het stichten van een nieuwe stad is het symbool van een totale verandering. Mahagonny is een Luilekkerland van de ziel, een hemel op aarde - of is het uiteindelijk toch de hel? In Rossini's Il viaggio a Reims is het opzet minder radicaal, maar staat de kroning van Karl X van Frankrijk in het teken van een nieuwe wereldorde die berust op de verstandhouding tussen de Europese volkeren, geniaal gestalte gegeven door Rossini.

Maar evenzeer presenteert de opera de nieuwe wereld als een utopische hoop. In Bizets Carmen, waar een vrouw op zoek gaat naar de vrijheid en die realiseert in de liefde; in Donizetti's Duc d'Albe, waar de Spaanse bezetter de liefde en de onafhankelijkheid van Vlaanderen onmogelijk maakt en in Tsjaikovsky's Tsjarodejka waar vorst en volk in twijfelachtige verhoudingen verstrengeld raken, klinken de roep om verandering en een nieuwe tijd. Maar uiteindelijk worden we in elk van deze werken achtergelaten in een sfeer van onzekerheid, van verwarring en zelfs van waanzin.

Het meest wordt het ideaal van nieuwe wereld in vraag gesteld in Verdi’s oorspronkelijke Sint Peterburgse versie van La forza del destino. Aan het eind heerst hier slechts de chaos en wordt het menselijke ras vervloekt. Zelfs Verdi leek zoveel ontnuchtering niet te verdragen en hij veranderde in latere versies het slot door de personages hun heil te laten vinden in een “wereld aan de overzijde”. In Christian Josts creatie Rumor creëert een stroom van geruchten een nieuwe wereld die een fictie van de waarheid is en toch realiteit wordt.

Deze zeven opera’s tonen de fascinatie voor een nieuwe wereld. In iedere voorstelling zullen regisseurs, scenografen, dirigenten en musici haar scenisch realiseren. En als toeschouwer zullen we worden meegesleept in het enthousiasme voor de nieuwe wereld. Maar we zullen evenzeer geconfronteerd worden met de ontmaskering van de geestdrift. Het verlangen naar een nieuwe wereld twijfelt immers tussen een uitroepteken en een vraagteken. Dat was in de oude wereld zo, en zal in de nieuwe wellicht niet anders zijn.

- door hoofddramaturg Luc Joosten