Copyright Kurt Van der Elst

Achilleus Toen componist Wim Henderickx op zoek was naar een onderwerp voor een jongerenopera, stootte hij op het verhaal van Achilleus. De heldere en eigentijdse manier waarop de Nederlandse auteur Imme Dros de complexe Griekse verhalen vertelt, wekte eveneens zijn bewondering en zo werd zij de uitgelezen librettiste om het verhaal van Achilleus te vertellen. Intensiteit Wim Henderickx is afkomstig uit Lier en studeerde slagwerk en compositie aan het Koninklijk Vlaams Conservatorium in Antwerpen. Als slagwerker was hij een tijdlang aan de Beethoven Academie en aan het E. Ysaÿe Ensemble verbonden, maar afgelopen jaren legde Wim Henderickx zich steeds meer toe op het componeren en lesgeven.

De werken waarmee hij midden de jaren ’90 opgang maakte als componist waren vaak doordrongen van invloeden van niet-westerse culturen. Oosterse muziek en filosofie vormden onder meer de inspiratiebron voor de drie Raga’s. Zijn eerste opera ‘Triumph of Spirit over Matter’, die in 2000 in première ging, bevatte nog wel technieken die eveneens aan de basis lagen van de Raga’s, maar deze dynamische ‘zap-opera’ stond tegelijk ver af van de contemplatieve sfeer van de Raga’s. Wat bleef was een rijke muziektaal die wars is van clichés en bombast, maar die toch bijzonder communicatief is.

Die persoonlijke muziektaal moet nu ook jongeren kunnen boeien. ‘Ik vind dat componisten en organisatoren vandaag vaak veel te veel water bij de wijn doen’, zegt Wim Henderickx. ‘Daar wil ik niet aan meedoen. Men zegt dat mijn muziek op zich reeds zeer communicatief is, en dat beschouw ik als een compliment. De tijd dat muziek die voor lege zalen werd gespeeld, als enige goede muziek bestempeld wordt, is gelukkig al lang voorbij. Kunst is toch communicatie? Als communicatie op een eerlijke basis gebeurt, heeft het weinig belang in welke taal er gecommuniceerd wordt. Het is de intensiteit die telt. Toen ik besloot om een opera voor jongeren te schrijven was ik er meteen van overtuigd dat ook zij zouden kunnen genieten van een muziektaal die een zekere graad van complexiteit heeft. Toegevingen doen door het integreren van leuke liedjes of van musicalelementen, hoeft voor mij echt niet. Ik wil jongeren niet betuttelen, maar hen net een alternatief bieden voor de al te commerciële muzikale projecten die ze zo vaak aangeboden krijgen. Tegelijk wil ik aan het publiek van morgen bouwen en jonge mensen naar de hedendaagse muziek brengen.’ Homerus voor iedereen Wie de Griekse verhalen leest die Imme Dros voor jongeren vanaf 12 jaar heeft herschreven, begrijpt meteen dat de schrijfster en Wim Henderickx, wat hun visie op communicatie met jongeren betreft, op dezelfde golflengte zitten. ‘Ik zie niet zo erg veel verschil tussen het schrijven voor kinderen, voor jongeren of voor volwassenen’, zegt Imme Dros. ‘Wanneer ik een boek schrijf voor kinderen van vier, dan denk ik gewoon anders dan wanneer ik een boek schrijf voor kinderen van twaalf of ouder. Het is net alsof ik met een lift in mezelf naar een andere etage ga. Ik heb een heel scherp geheugen, en het stelt me in staat om terug te gaan naar mijn kindertijd. Ik vertel de Griekse verhalen op een eigentijdse manier omdat ik een hekel heb aan het vertalen en bewerken van mythen op een manier die vijftig jaar achterloopt. Ik baseer me altijd op correcte gegevens die ik uit encyclopedieën en verhalen over de mythologische figuren haal. De enige verplichting die ik verder heb, is de verplichting aan de taal. Taal moet helder zijn, en ik moet slechte zinnen en verkeerde woorden vermijden. De taal mag niet bevuild worden. Ik wil mijn verhaal ook op een heldere manier vertellen zodat de mensen het begrijpen. Als je Homerus leest, is dat te lezen voor iedereen. En net als bij volwassenen, zullen er ook kinderen zijn die er meer van meepikken dan anderen.’ ‘Toen ik de Griekse verhalen las die Imme Dros voor kinderen herschreven heeft, merkte ik dat de verhalen anders verteld werden dan ik gewoon was’, gaat Wim Henderickx verder. ‘Haar manier van vertellen is bijzonder verhelderend en gaf ook mij een beter inzicht in de mythen. Net als Imme Dros naar een heldere manier van vertellen streeft, heb ook ik geprobeerd om aan de hand van een aantal herkenbare muzikale frasen die refereren aan personages, de duidelijkheid van het werk te vergroten. Je mag de complexiteit van het verhaal ook niet onderschatten, als je dit leest en je hebt nog nooit van de mythes gehoord, krijg je toch wel heel wat informatie. Ik had aanvankelijk wat angst voor het kluwen van personages en feiten, maar ik heb geprobeerd via de muziek duidelijkheid te scheppen. Ook in de muziek staat de helderheid voorop, zonder dat daardoor aan de eigenheid en de complexiteit van mijn muziektaal geraakt wordt.’ Actueel ‘Mythen hadden te maken met de geschiedenis van mensen die men bewonderde’, zegt Imme Dros. ‘Ze dienden om de elite te laten inzien dat ze een rijke geschiedenis hadden. En ze hadden ook steeds met normen en waarden te maken. Een verhaal wat aanslaat heeft bovendien altijd een realiteit en daarboven iets wat tot de verbeelding spreekt.’ Het was Wim Henderickx die het Achilleusverhaal voor zijn nieuwste opera koos. ‘Ik zocht naar een tijdloos onderwerp’, zegt de componist, ‘naar iets wat in onze cultuur ingebakken is. Ik kwam bij de mythes terecht die zonder meer iets universeels hebben. Voor mij hebben die verhalen eigenlijk niet veel meer met oude Grieken te maken, maar met vandaag. Het verhaal van Achilleus en het verhaal over de Trojaanse oorlog, spraken me wel aan.’ ‘Achilleus is een man met een enorme intuïtie en intelligentie,’ gaat Imme Dros verder, ‘en hij kan handelen op het moment dat het moet. Achilleus heeft negen jaar lang met veel overgave gevochten, maar de grootste buit ging altijd naar Agamemnon die haast niets deed en alleen maar de aanvoerder was. Op het moment dat er problemen komen, moet Achilleus zijn vrouw Briseïs aan Agamemnon afstaan. Hij voelt zich in zijn eer geraakt en wil niet meer voor de Grieken vechten. Dat is toch logisch! Pas wanneer ze zijn beste vriend doden gaat hij weer vechten, niet om Agamemnon te plezieren, maar om zijn vriend te wreken.’ ‘Achilleus is de meest emotionele persoon van het hele verhaal’, zegt Wim Henderickx. ‘Ik heb hem dan ook niet zomaar als een onstuimige held geportretteerd. Hij lijdt omdat hij vernederd wordt en omdat zijn boezemvriend vermoord werd.’ Wim Henderickx geeft in zijn muzikale uitwerking ook een aanzet om het verhaal te actualiseren. ‘Voor mij is dit verhaal over Achilleus brandend actueel’, aldus Wim Henderickx. ‘Ook al ontstond de muziek en het concept voor deze opera al eerder, voor mij is de opera nauw verbonden met de gebeurtenissen van 11 september. Niet toevallig kan je tijdens de voorstelling geluiden horen van moderne oorlogsvoering.’ Imme Dros beschouwt de oorlogsthematiek als een universeel gegeven. ‘Oorlog wordt altijd gevoerd tussen een groep die zich tekort gedaan voelt, en een groep die machtiger of rijker is’, zegt ze. ‘Helena is maar maar een symbool: de Trojanen hebben iets afgenomen wat de Grieken terug willen. Dat kan evenzeer een grondgebied, geld of olie zijn. Diegenen die afgelopen maanden tereurdaden pleegden hebben ook hun argumenten – al wordt daar onder invloed van de Amerikanen niet zoveel naar geluisterd – maar ze voelen zich alleszins tekortgedaan.’ Goden van vlees en bloed De Grieken hebben de operageschiedenis danig beïnvloed. Naast componisten en librettisten die in de loop van de geschiedenis de tijdloze thema’s van de Griekse verhalen gretig gebruikten zijn er ook altijd tegenstanders geweest die de helden- en godenwereld verwierpen om op zoek te gaan naar meer menselijkheid, naar personages van vlees en bloed. ‘Ook de goden die in het verhaal voorkomen zijn maar symbolen’, zegt Imme Dros. ‘Het zijn symbolen voor machten, zoals je vandaag de macht van ‘de media’ of van de ‘publieke opinie’ hebt. ‘Ook voor mij zijn dit zeer actuele personages’, zegt Wim Henderickx. ‘Goden als Ares en Aphrodite staan boven het gebeuren, ze stoken alles aan, zetten mensen tegen elkaar op. Ze kunnen voor onverwachte gebeurtenissen zorgen.’ Opera en kinderboek Imme Dros vergelijkt het schrijven van een operalibretto het liefst met het schrijven van een goed kinderboek. ‘Als ik een stuk voor theater schrijf, moet ik ruimte laten voor acteurs’, zegt de auteur. ‘En ik ben het ook gewoon om als schrijfster ruimte te laten voor de illustrator. Voor kleine kinderen moet er zelfs heel veel ruimte overblijven voor illustraties, en ook bij opera moet je als librettist enkel het hoogstnoodzakelijke geven, zodat de componist kan aanvullen en verdiepen. Als je voor jongeren schrijft, is de illustratie meer decoratief, maar bij een kinderboek gaat het werk van de illustrator echt een eigen leven leiden omdat hij in de prenten andere dingen laat zien dan die in de tekst staan.’ ‘Hetzelfde geldt voor het uitwerken van een libretto’, zegt Wim Henderickx. ‘Als je louter illustreert wat in de tekst staat, zit je als componist op het verkeerde spoor. Je moet andere lagen aanboren, zelfs lagen die de librettist niet bedoeld heeft.’ Kleinschalig? In 1998 componeerde Wim Henderickx voor Transparant reeds een muziektheaterwerk: ‘Behouden stem’. Na deze compositie voor bariton en 2 slagwerkers zette de componist met ‘Triumph of Spirit over Matter’ zijn eerste grote stap in het muziektheater. Net als toen gebruikt hij ook in ‘Achilleus’ een klein instrumentaal ensemble als begeleiding van de zangers. ‘Ik maak gebruik van een traditioneel kamerensemble, dat aangevuld wordt met sampler en een uitgebreide slagwerksectie’, zegt de componist. ‘Daarnaast staat de elektronica als een andere belangrijke laag, en die combinatie van akoestische en elektronische instrumenten was voor mezelf een hele uitdaging. Naast de hedendaagse muziek, die soms toch bevreemdend kan zijn voor jonge mensen, weerklinken er geluiden die sterk refereren aan een wereld die de jongeren goed kennen van oorlogsscènes, Hollywoodfilms, videogames of turntables van dj’s. Ook de regisseur Jakob Schokking zal met videobeelden werken. Ietwat vreemd misschien, maar wel boeiend is dat er ook een kinderkoor bijzit. Nochtans zijn jongeren niet meteen vertrouwd met een kinderkoor, maar de manier waarop het koor een soort commentaar geeft op het verhaal aan de hand van kinderliedjes is wel efficiënt. Nu eens klinkt het treiterig, dan weer energiek of avontuurlijk. Er zijn grote contrasten in het stuk, en net als bij ‘Triumph of Spirit over Matter’ heb ik die contrasten in een theatrale boog bijeen proberen te brengen. De spanning in de tijd plaatsen, blijft essentieel om boeiend muziektheater te brengen. De dramatiek van het verhaal staat centraal en als componist tracht je een spanningsboog te creëren waarin zowel het theatrale als het lyrische een plaats krijgen.’ Tom Eelen

Copyright Vlaamse Opera / Annemie Augustijns